azad mûsa : Newroz cejna kurdanî gelêrî ye

Newroz cejna kurdanî  gelêrî ye Roja 21 avdarê ji her salê miletê kurd li her derê ji kurdistan û cîhanê tevî Bi cejna newrozê şadî dibin û ahingên kurdî pêk tînin , 21 avdarê ji her salê ne bi tenê cejna newrozê ye , ew rojeke taybete li cem kurdan, û gelek wateyê vê rojê ê dîrokî peyda dibin , Ew roja sersala kurdî ya 2623 ye û destpêka demsala buharê ye li gel ku ew cejna kurdanî netewî û gelêrî ye . Her wihacejna  newrozê jî   sîmbola azadî  aştî û serxwebûna gelê kurde . Gelî kurd : Newroz ne arzî  kesan û  partiyên rêzanî ye , û ew ne jî arzî  rixekî ji rixên polotîkî  yan rewşenbîrî ye , newroz bi tenê arzî  miletê kurde . Lê mixabin Di van çend salê dawî de gelek ferezên partîzan û rixên polotîkî dixwestin û ta nuha jî dixwazin ku cejna newrozê di bin dastxistina xwenî kesînî de bikar bînin ,û bi vî karê ne dirust wê newrozê ji wata wênî netewî cûda bikin , lê diva ku em ji van pîlanê bin alîkariya dijminê kurdan re em şiyar bin û jibo dijîbûna wan pîlanên qirêj amade bin û em nehêlin ku ev ziyan  bighên serî . Gelê kurd : newroz cejna kurdanî gelêrî ye , nehêlin ku ew jî weke kurdistanê parçe bibe , Em binavê komîta arî a kurdî  rewşenbîrî û serbixwe  jibo fêrkirina zimanê kurdî  em Vê roja pîroz dem 21 avdarê ji her salê ragihan dikin roja azadiya cîhanî , û newroza sala 2011 li miletê kurd li kurdistan û cîhanê tevî  pîroz dikin . Beyrût – 21 avdara 2011  azad mûsa

Deham Ebdulfettah : TÊBÎNÎ

Bêguman , babeta herî giring û herî aloz di zimanê Kurdî de babeta " kar " ( verb)e . Bi helkeftina roja navnetewî , ya " Zimanê Dayikê " (21)ê Reşemehê – em ê çend  xelekên peyapey derbarî babeta " kar " belav bikin .

Hêviya min ji we xwendevanên rêzdar herî ew e , ku hûn sirinc û nêrînên xwe yên rêzimanî , derbarî mijarên belavkirî berçav bikin . 

Ji nuha ve spas ….! 

……………………………………………………………….

Xeleka (1)ê 

KAR

Danasîn :

Kar bêjeyeke guhêrbar e ( tê guhertin ) , serbixwe û watedar e , rûdanekê yan bizavekê di demeke destnîşankirî de berçav dike .

Wek : - Zîn çûye zanîngehê

         - Şêrko nameyê dinivîse

            - Ez ê vê pirtûkê bidim te .

Diyar e , ku her bêjeyeke binxêzkirî, di van mînakên jorîn de bûyerekê yan bizavekê di demeke nîşankirî de bi xwe ve digire :

- Zîn çûye.....( bizava çûnê di dema borî de )

- Şêrko dinivîse ( bûyera nivîsînê di dema nuha de)

- Ez ê bidim ( bûyerê danê di dema paşê de ) .

Dêmek , Kar ew bêje ye , ya ku têgeha rûdan û demê , bi hev re dide .

Bi vê danasînê , jêderên ( raderên ) Karan , wek ( çûn , hatin , xwendin , nivîsîn... ) ne kar in , çiku bûyer di wan de heye , lê dem nehatiye nîşankirin . Bo vê egerê jî , jêder li ser navan hatine jimartin û nebûne Kar . Lê jêderên Karan in , anku Kar ji wan der tên .

- Çima ( Kar ) û Ne ( Lêker ) ?! 

Beranberî gotina ( verb*(1) - الفعل ) gelek navlêkirin di zimanê Kurdî de hatine xebitandin . Her şarezayekî zimên , li gora dîtina xwe , navek li şûna zaraveyê(2) ( verb ) bikar aniye :

- Dr . Qenatê Kurdo û Tewfîq Wehbî : ( Fêl - Fi'il ) ( فعل ) .

- Reşîdê Kurd : ( Pîşk ) .

- Cigerxwîn : ( kirin ) .

- Celadet Bedirxan , Kamîran Bedirxan , Feqe Huseyn Sagniç û hinin dîtir jî : ( Lêker ) .

- Mihemedî Xal û Şêx Mihemedî Merdox û hinin dîtir :( kirdar ).

- Nûrî E'lî Emîn û Ebdurehman Hacî Ma'rûf : ( ferman ) .

- Sadiq Behadînê Amêdî : ( Kar , Kirin ) .

Helbet van zimanzanên binavkirî , ew navlêkirinên me li jor diyar kirine di pirtûkên xwe de xebitandine .

Em dizanin ku dema navek li kesekî yan tiştekî dibe , mebest ji wê navlêkirinê ew e ku ew kes yan jî ew tişt bi wî navî ji nav celebên xwe bê nasîn . Lê ku gelek nav li yek kesî yan yek tiştî bibin , bêguman ew kes û ew tişt bê nav dimînin . Boyî vê egerê jî , pêdivî ye ku ev kêşeya zaraveyan ( têrman ) di hemû babet û mijarên ziman û rêzimana Kurdî de çareser bibe .

 Li Kurdistana başûr gotina ( kar ) bo ( verb ) hatiye pejirandin û bi şêweyekî fermî bikar tê . Lê di nav Kurdên bakur û rojava de gotina ( lêker ) ( li ser şopa Celadet Bedirxan ) tê xebitandin .

Bi baweriya min gotina ( lêker ) cihê ( verb ) nagire . Wisan jî pirraniya wan navlêkirinên destnîşankirî. 

Beriya ku em bikevin gêra mijara xwe divê ez bibêjim , ku min jî gotina ( kar ) pejirandiye û ez ê wê di vê nivîsarê de bixebitînim (3) .

1- Verb : Ingilîzî ye, anku (الفعل). 

2- Zarave : Navlêkirin ( têrm ).

3- Beriya vê nivîsarê jî min zaraveya ( kar ) di her dû pirtûkên xwe de ( Nav , Cînav ... ) bikar aniye .

Li gora ku hayê min jê heye , nivîserê herî pêşîn , yê ku gotina ( lêker ) bi wateya ( verb ) xebitandiye Celadet Bedirxan e . Celadet ev gotin di govara ( HAWAR )ê de ( 1932 - 1943 ) bikar aniye . Wisan jî , weku zarave ( têrm ) di pirtûka xwe ya rêzimanî de ( Bingehên Gramêra Kurdmancî ) ew xebitandiye . Li ser şopa Celadet jî pirraniya şarezayên zimanê Kurdî li bakur û rojavayê Kurdistanê ( ji bilî Reşîdê Kurd û Cegerxwîn ) di pirtûkên xwe de gotina ( lêker ) bikar aniye .

Dibe ku mirovek bipirse : Di nivîsarên xwe yên pêşîn de te bêjeya ( lêker ) bikar aniye , lê van salên dawî te baweriya xwe guhertiye û tu ( kar ) li şûna ( lêker )ê dixebitînî , gelo ev guhertin li ser çi bingehê pêk hatiye ?!

Bi dîtina min , navlêkirina ( lêker ) cihê gotina ( verb - الفعل ) nagire . Li gora pîvan û rêpîvana dariştina zimanê Kurdî ( lêker ) raweya navê kara ye ( اسم الفاعل ) , ne ku kar bixwe ye . Anku ( lêker ) ew kesê ku lêdike , ne lêkirin e .

Wekî ku em bibêjin , navê kara ji van karên jêrîn , bi van raweyan tê :

Ji ( kuştin )ê : Yê ku dikuje , ( kujer ) e

Ji ( nivîsîn )ê : Yê ku dinivîse , ( nivîser ) e

Ji ( xwendin )ê : Yê ku dixwîne , ( xwîner ) e .

Lê ka çawa raweya navê kara ji karan tê dariştin ?! Çawa ( lêker ) ji ( lêkirin ) bûye navê kara ?! Bi gelemperî , raweya navê kara ( اسم الفاعل ) ji binyata dema nuha ( reg ) , ya karên derhingêv ( têper ) û paşgira ( er ) saz dibe .

Anku : Binyata nuha + er = navê kara .

- Binyat ( reg ) :

Binyata Kar ew kurtebêjeya resen e , ya ku Kar raweya xwe ya watedar , pê û li ser wê ava dike . Anku , ew beşê neguhêrbar e , yê ku di veguheztin û guhertina raweya karan de , weku bingehekê (bê guhertin) ji karan dimîne .

Çi karê di zimanê Kurdî de heye du binyat jê re hene : 

    - Binyata dema borî .

    - Binyata dema nuha .

  A - Binyata Borî ew binyat e , ya ku di dema borî de destnîşan dibe . Ev binyat bi veguhestina karan digel  kesê dûwem ê yekjimar ( ew , wî , wê ) tê wergirtin .

Anku , bi avêtina nîşandeka jêderî , ji jêderên karan .

 Wek :

 Jêder   dema borî    binyat 

   - Bûn     ew bû        bû ...

   - Hatin     ew hat                      hat....

   - Xwendin   wî xwend     xwend..

 - Kenîn/ keniyan ew kenî/keniya  kenî / keniya..

   - Danasîn     wê danasî     danasî..

B - Binyata Nuha jî , ew binyat e , ya ku ji karan di dema nuha de tê wergirtin . Ev binyat ji karên dema nuha bi avêtina pêşgira dema nuha ( di ) û paşkokên kesanî ( im , î , e , in ) .

Wek : 

Jêder   Dema Nuha Binyat

   - Bûn     ( ez ) dibim   ...b....

   - Çûn     ( tu ) diçî     ...ç.....

   - Nivîsîn   ( ew ) dinivîse   ...nivîs...

   - Kolan   ( em ) dikolin   ... kol....

Eger kar dariştî be yan lêkdayî be , dîsan binyata nuha ji karê nuha bi avêtina nîşandeka ( di ) û paşkokan tê .

Wek : 

Jêder   nuha     Binyat

- Rabûn   ( ez ) radibim   ra...b...( rab )

- Lêçûn   ( tu ) lêdiçî   lê...ç...( lêç )

- Daweşandin ( ew )dadweşîne  da...weşîn (daweşîn)

- Vekolan   ( hûn ) vedikolin   ve...kol..( vekol )

Navê Kara :

Berî nuha jî me gotibû , navê kara ji binyata karên derhingêv ( têper ) û paşgira ( er ) pêk tê (4) . Lê divê ew binyat , ya dema nuha be , ne ya borî be . Li vê gorê navên kara ji van karên jêrîn bi vî şêweyî pêk tên :

4- Binyata nuha : ne ji hemû karên derhingêv bi wî şêweyê li jor der tê . Em ê vê mijarê paşê , di cih û dema wê de rave bikin .

- Hilkişandin : Hilkişîn + er = hilkişîner ( yê ku tiştekî hildikşîne ) 

- Jêkirin :   Jêk + er = jêker ( yê ku tiştekî jêdike )

- Raxistin : Rax + er = raxer ( yê ku tiştekî radixe )

- Lêkirin :   Lêk + er = lêker ( yê ku tiştekî lêdike )

- Vekuştin(5) : Vekuj + er = vekujer ( yê ku tiştekî serjêdike ).

( Lêkirin ) karekî lêkdayî ( hevbend ) e ji :

- Pêrbesta ( li ) + Cînavê kesîn ( wî , wê ) + kirin ) pêk hatiye . Anku : Li + wî / wê = ( lê ) + kirin = lêkirin .

Navên kara ji karên lêkdayî jî , weku karên xwerû û dariştî pêk tên , nemaze yên ku bi karê ( kirin )ê re saz dibin .

Wek : 

 - Sorkirin : Sork ( Sork + er ) = Sorker .

 - Zînê hêkan sor dike ( ew Sorkera hêkan e )

 - Rastkirin : Rastk ( rastk + er ) = rastker

 - Tu şaşiyan rast dikî ( tu rastker î) 

 - Û ( karker , xebatker , zîvker ... )

Wilo jî :

 - Ji ( çêkirin )ê ----------- çêker

 - Ji ( jêkirin )ê ------------ jêker

 - Ji ( pêkirin )ê ------------ pêker

 ...Û ji ( lêkirin )ê --------- lêker

Berçav e , ku li gora vê pîvanê bêjeya ( lêker ) bi wateya ( verb - الفعل) nayê , lê wateya navê kara ( yê ku karê lêkirinê dike ) bi xwe ve digire .

Ji ber vê yekê jî , min gotina ( kar ) li şûna ( lêker ) bikar aniye .

5- Li Herêma Behdînan , Vekuştin Serjêkirin e ( serbirrîn e ).

Deham Ebdulfettah - Amûdê

debdulfettah@gmail.com

: Meha avdarê , rojên xweş û reş

Di nav gelê kurd û meha avdarê de hevgirtinek taybet û xurt hatiye avakirin ,

Ew hevgirtin encama gelek bîranîna ye , hin ji wan xweşin û hin ji wan reşin , bê guman hêrsên miletê kurd di vê mehê de mezin û xurt tirin ,

Ji ber wiha gotinek kurdan heye yan go dibêje : meha avdarê xwîna kurdan germe .

Gelê kurd bi sirûşta xwe ji avdarê his dikin ji ber ku demsala buharê di vê mehê de dest pêdike .

Avdar meha kurdan yan netewîye , û ev lîstek ji çend bîranînên vê mehê :

Di  1 – avdarê sala 1979 de jiyana  serwerê  gelê kurd mele mustefa berzaniyê nemir kutabû û ew çû ser dilovaniya yezdan bi temena 76 salan , serwerê kurdan  ê giyanî  jiyana xwe li gorîkirina doza kurdan de derbaskir , ew jî yek ji serwerên şoreşên kurdan ê pêwîste .

Di . 3 - avdarê  sala 1937 de şoreşa dêrsimê bi serweriya sey;d rîda rabû .

Di. 5- avdarê sala 1991 de şoreşa kurda li bajarê ranya rabû û kurdistan ji bin destê rêjîma iraqê rêzgar bû .

Di .6- avdarê  sala 1975 de navişa lihevkirina ( ceza;ir ) di nava xwînxwarê  iraqê û şahê îranê de pêk hat , bi wê lihevkirinê şoreşa gelê kurd hate şikestin ew rojeke xemgîne li ser kurdane .

Dîsa di 6- avdarê sala 1991 de şoreşa gelê kurd bi serweriya serok mesûdê berzanî li kurdistana iraqê rabû .

Di .7- avdarê sala 1921 , şoreşa şêx se;îd bêranî rabû .

Di .7- avdarê sala 1991 , bajarê sulêmaniyê rêzgar bû .

Di. 8- avdarê sala 1921 de  şoreşa nûrî dêrsimî rabû .

Di . 9- avdarê sala 1989 de jiyana hunermendê kurd ê mezin mihemed şêxo kutabû û ew çû ser dilovaniya mezda , ew  xwedyê deng û hunerek nerxedar bû û her wiha bi hunera xwe wî welat parêzya xwe dikir .

Carik din jî di 9- avdarê sala 1991 serhildanek gelêrî li şeqlawa û derbendxan hate pêk anîn .

Di .11- avdarê  sala 1970 de lihevkirina aştiyê û vebirîna perwerya xweber ji kurdistana iraqê re pêk hat .

Dîsa di 11 - avdarê  sala 1991 de serhildana gelê kurd li bajarê zaxo rabû .

Di .12- avdarê sala 2004 de serhildana qamişlo hilor bû , ew serhildana  dijî rêjîma sûryê  fireh bû ta gihişt bajar û cihê kurdan li sûryê tevan ,

Gelê kurd bi dehan şehîd û birîndar di wê serhildanê de dan .

Di .14 - avdarê 1903 de  ew rojek pîroze ji kurdan  re bû  jiber ku di vê rojê de serwer û rêberê  kurdan berzaniyê nemir mele mustefa ji dayik bû û jiyana wî dest pêkir .

Careke din jî 14 -avdarê  sala 1991 serhildana gelê kurd li bajarê dihokê û îmadiyê li kurdistanê rabû .

Di .16- avdarê sala 1988  de ew  rojek e biser di mêjû deye , di wê rojê de fertone û kambaxî bi ser gelê kurd de hatin ,  ji ber di wê rojê de xwînrêjên rêjîma iraqê dermanê kîmawî  bi ser bajarê helebça de barandin û 5000 mirov têde şehîd ketin .

Di. 21- avdarê de ji her salê cejna newrozê ye , ew cejna kurda ya  netewî ye ,di wek wê rojê de kawayê hesinekar miletê xwe ji bin destê dehakê xwînrêj azad kir bû , kurd li her derê ji cîhanê ahing û şadî dikin her wekî din jî di 20 - avdarê de agir vêdixin .

Dîsa di 21 - 3 sala 1991 de azadiya dilê kurdistanê bajarê kerkûkê ji bin destiya rêjîma iraqê .

Di .31 - avdarê sala 1947 de serokê komara mihabadê  qazî mihemed li panava çarçira li  kurdistana îranê  hate şeniqandin bi destê rêjîma îranê a qirêj .

Bibûrînin heger  bûyerin din jî ne hatibin bîranînê .

1- avdar-2011 - beyrût